Giriş

Kiber-təhlükəsizlik dünyasında rəqəmsal şəxsiyyətlərin idarə edilməsi (Identity and Access Management – IAM) uzun illər ərzində təşkilatların müdafiə strategiyasının əsasını təşkil edib. Ənənəvi yanaşma şəxsiyyətlərin mərkəzləşdirilmiş bir kataloqda (məsələn, LDAP və ya Active Directory) saxlanılmasına əsaslanırdı. Lakin müasir, perimetrsiz rəqəmsal mühit (hibrid bulud infrastrukturları, SaaS tətbiqlərinin genişlənməsi) bu paradiqmanı kökündən dəyişdirmişdir.

Bu transformasiyanın nəticəsi olaraq, şəxsiyyətin yalnız yarısı – idarə olunan və nəzarət edilən hissəsi – İAM və İGA (Identity Governance and Administration) alətləri tərəfindən tənzimlənir. Görünməyən qalan hissə isə ‘Identity Dark Matter’ (IDM) termini ilə izah edilir. Bu görünməyən şəxsiyyət kütləsi təşkilatlar üçün ən böyük və ən kəşf edilməmiş təhlükə nöqtəsini təşkil edir.

Texniki Detallar: Identity Dark Matter Nədir?

Identity Dark Matter (IDM) rəqəmsal şəxsiyyət kainatının ənənəvi İAM/İGA sistemlərinin fəaliyyət dairəsindən kənarda qalan, lakin hələ də aktiv giriş imkanlarına malik olan hissəsidir. Bu, kosmosdakı qaranlıq maddəyə bənzəyir – mövcuddur, təsir göstərir, lakin birbaşa müşahidə etmək çətindir.

IDM-in meydana gəlməsinə səbəb olan əsas amillər bunlardır:

• **SaaS Genişlənməsi (SaaS Sprawl):** Hər bir departamentin müstəqil şəkildə işə saldığı onlarla SaaS tətbiqi (məsələn, Slack, Trello, Confluence) öz daxili istifadəçi bazalarını və icazə mexanizmlərini yaradır. Mərkəzi İAM portalı bu hesabların hamısını izləmir.
• **Kölgə İT (Shadow IT):** Rəsmi İT icazəsi olmadan quraşdırılan fərdi və ya komanda səviyyəli tətbiqlər və skriptlər. Bu mühitdə yaradılan hesablar tamamilə görünməz qalır.
• **IaaS/PaaS Hesablarının Qalıqları:** AWS IAM, Azure AD və ya GCP-də yaradılmış, lakin layihə başa çatdıqdan sonra silinməyən köhnə xidmət hesabları (Service Accounts), funksiyalar (Functions) və ya imtiyazlı maşın kimlikləri (Machine Identities).
• **İcazə Həddi (Permission Sprawl):** Hesab aktiv olsa da, ona təyin edilmiş və artıq ehtiyac duyulmayan həddindən artıq imtiyazlar (over-privileged access). Bu, IDM-in ən riskli hissəsidir.

IDM-in əsas texniki təzahürləri *nəzarətsiz imtiyazlardır*. Yəni, bir istifadəçi və ya tətbiq artıq işdən çıxsa belə, onun 5 fərqli SaaS platformasında aktiv qalan hesabları məhz IDM-dir.

Təhlükənin Miqyası və Potensial Zərərlər

Identity Dark Matter kiber-hücum vektorları üçün ideal bir başlanğıc və ya gizlənmə yeri təmin edir. Görünməyən şəxsiyyətlər müdafiə divarlarından (firewalls) və ənənəvi təhlükəsizlik alətlərindən yan keçə bilər, çünki onlar heç vaxt audit siyahılarına daxil edilməyiblər.

Əsas təhlükə ssenariləri:

1. **Lateral Hərəkət (Lateral Movement):** Hücumçu (threat actor) şirkətin daxili şəbəkəsinə zəif konfiqurasiya edilmiş bir SaaS hesabı vasitəsilə daxil olur. Bu görünməyən hesabdan istifadə edərək, daha dərin sistemlərə keçid edir və imtiyazlarını artırır (privilege escalation).
2. **Davamlılıq (Persistence):** İşdən çıxarılan, lakin Amazon S3-ə giriş icazəsi qalan xidmət hesabı kiber-hücumçu üçün uzunmüddətli davamlı giriş nöqtəsi kimi istifadə olunur.
3. **Məlumatların Sızması (Data Exfiltration):** Bulud mühitindəki unudulmuş IDM hesabı vasitəsilə yüksək həssaslıqlı məlumatlar gömrük nəzarətindən kənar saxlanclara köçürülür.
4. **Uyğunluq Riskidə (Compliance Risk):** GDPR, HIPAA və ya PCI DSS kimi normativ tələblər bütün aktiv istifadəçi girişlərinin ciddi şəkildə idarə olunmasını tələb edir. IDM bu tələblərin pozulmasına səbəb olur.

Tövsiyələr və Həll Yolları

IDM problemini həll etmək ənənəvi İAM alətlərinin imkanlarından kənara çıxan proaktiv strategiya tələb edir. Müəssisələr aşağıdakı addımları atmalıdırlar:

• **Bütün Şəxsiyyət Mühitinin Kəşfi (Full Identity Landscape Discovery):** Təşkilat daxilində və bütün bulud provayderlərində (IaaS, PaaS) hər bir aktiv hesabın, xidmət hesabının və maşın kimliyinin tam kəşfiyyatı həyata keçirilməlidir.
• **Identity Security Posture Management (ISPM):** Khaker.az olaraq bu yeni kateqoriyalı alətlərin tətbiqini tövsiyə edirik. ISPM alətləri həm mərkəzi İAM sistemlərində, həm də ayrı-ayrı SaaS/IaaS konfiqurasiyalarında “ən az imtiyaz” (least privilege) prinsipinin pozulmasını və səhv konfiqurasiyaları aşkarlamağa yönəlir.
• **Avtomatlaşdırılmış Hesab Təmizlənməsi (Automated Provisioning/Deprovisioning):** İşçilərin işdən ayrılması (offboarding) prosesi zamanı bütün tətbiqlərdəki hesabların dərhal və avtomatik olaraq deaktiv edilməsini təmin edən güclü həll yolları tətbiq edilməlidir.
• **Identity Threat Detection and Response (ITDR):** Şəxsiyyətlər üzərindən gələn anormallıqları və şübhəli hərəkətləri izləyən sistemlər quraşdırmaq. Əgər bir unudulmuş kölgə hesab birdən aktivləşirsə, ITDR dərhal xəbərdarlıq yaratmalıdır.
• **IAM/IGA və Bulud Təhlükəsizliyi Qruplarının İnteqrasiyası:** IAM komandaları artıq yalnız daxili kataloqları idarə etməməli, eyni zamanda Bulud Mühəndisliyi (Cloud Engineering) qrupları ilə sıx əməkdaşlıq edərək, bütün bulud imtiyazlarına nəzarəti təmin etməlidirlər.

Nəticə

Identity Dark Matter müasir kibertəhlükəsizlik mənzərəsində nəzərə alınması vacib olan bir fenomendir. Ənənəvi perimetr müdafiəsinin iflası və şəxsiyyətin yeni nəzarət nöqtəsinə çevrilməsi fonunda, təşkilatlar artıq yalnız idarə olunan şəxsiyyətlərə fokuslanmamalıdırlar. IDM-in təcili kəşf edilməsi və minimum imtiyaz siyasətinin bütün ekosistemə şamil edilməsi rəqəmsal transformasiyanın təhlükəsizliyini təmin edən əsas amildir. Bu “görünməz yarını” nəzarət altına almadan, hər hansı bir müdafiə strategiyası yalnız yarımçıq qalacaq.