OSİ Modeli

osi modeli nədir? osi modeli və onun qatları.

Salam əziz izləyicilər! Bugünkü videoda texnologiyanın, internetin arxasında gizlənən, amma çox önəmli olan bir anlayışı – OSI modelini izah edəcəm.

“Bu OSI modeli nədir axı, niyə bu qədər vacibdir?” deyənləriniz çox olacaq. Əgər internetdən istifadə edirsinizsə, sosial mediada yazışırsınızsa, oyun oynayırsınızsa və ya sadəcə video izləyirsinizsə – bu model sizin hər an həyatınızdadır. Sadəcə görünmür!

OSI Modeli

(Open Systems Interconnection Model) — kompüter şəbəkələrinin necə işlədiyini izah edən konseptual modeldir. Bu model şəbəkə əlaqəsini 7 qat şəklində təsnif edir və hər qatın öz funksiyası vardır. OSI modeli şəbəkə texnologiyalarını standartlaşdırmaq və problemləri daha asan tapmaq üçün istifadə olunur.

OSİ modelinin 7 qatı vardır.

1) Fiziki Qat (Physical Layer)

• Məlumatın fiziki ötürülməsi ilə məşğul olur.
• Kabel, optik lif, radio dalğaları kimi vasitələrlə 0 və 1-ləri ötürür.
• Avadanlıqlar: Kabel (Ethernet, coaxial), hub, modem, elektrik siqnalları, radio dalğaları.

Xüsusiyyətlər:

Misal:
Sən internet kabelini modeminə taxmısansa və ya Wi-Fi ilə bağlanmısansa, siqnalların fiziki olaraq ötürülməsi bu qatda baş verir. Fiber-optik kabellər, elektrik siqnalları, radio dalğaları – hamısı buradadır.

📌 Qısaca: Məlumatı fiziki olaraq ötürən qat budur – görünməyən qəhrəman.

Sadə dillə: Kompüterdən çıxan elektrik siqnallarının başqa bir cihaz tərəfindən alınması bu qatın işidir.

2) Məlumat Bağlantı Qatı (Data Link Layer)

Bu qat məlumatın birbaşa qonşu cihazlara necə göndəriləcəyini müəyyən edir. Fiziki olaraq bir-birinə bağlı olan iki cihaz arasındakı əlaqəyə cavabdehdir.

💡 Misal:
Sənin kompüterin Wi-Fi ilə modemə qoşulubsa, bu qat kompüterlə modem arasında olan əlaqəyə nəzarət edir. Yəni məlumat düzgün paketlənibmi, sətir səhvi var, yoxsa yox? MAC adreslər də bu qatda istifadə olunur.

📌 Qısaca: Yaxın cihazlar arasında məlumatın doğru və təhlükəsiz ötürülməsini təmin edir.

3) Şəbəkə Qatı (Network Layer)

Bu qatın əsas vəzifəsi məlumatın hansı ünvana (IP adresə) və hansı marşrutla gedəcəyini təyin etməkdir.

💡 Misal:
Əgər sən Bakıdan Londona bir mesaj göndərmək istəyirsənsə, mesaj hansı yollarla, hansı router-lərdən keçəcək? Hansı IP adresə çatacaq? Bax bu qat buna qərar verir.

Bu qat həm də IP adresləri ilə işləyir. İnternetdə olan hər cihazın özünə məxsus bir IP ünvanı var.

📌 Qısaca: “Mesaj hara gedəcək və hansı yolla?” – bu suala cavab verən qattır.

4) Daşıma Qatı (Transport Layer)

Bu qatın işi məlumatın düzgün, təhlükəsiz və tam şəkildə göndərilib-göndərilmədiyini təmin etməkdir.

Məlumat çox böyükdürsə, bu qat onu kiçik hissələrə (segmentlərə) bölür, nömrələyir və qarşı tərəfə göndərir. Qarşı tərəfdə isə bu hissələr birləşdirilərək orijinal hala gətirilir.

💡 Misal:
Dostuna 1 dəqiqəlik bir video göndərirsən. Bu video tək blok kimi deyil, hissə-hissə göndərilir. Əgər bir hissə çatmasa və ya yarımçıq getsə, bu qat onu təkrar göndərir və “çatdımı?” deyə yoxlayır.

📌 Qısaca: Məlumatı bölür, yoxlayır və yerinə çatdığından əmin olur.

5) Sessiya Qatı (Session Layer)

Bu qat “ünsiyyətin başladığı, davam etdiyi və qurtardığı” yerdir.

Yəni səninlə dostunun arasında bir sessiya – yəni əlaqə – qurulur. Bu qat həmin əlaqəni qurur, davam etdirir və iş bitəndə bağlayır.

💡 Misal:
Sən Zoom-da görüntülü danışırsan. Təsəvvür et, bir anda bağlantı kəsilir, amma yenidən qoşulanda proqram qaldığın yerdən davam edir. Bunu Session Layer təşkil edir. Eyni zamanda bu qat əlaqəni tənzimləyir ki, birdən kəsilməsin.

📌 Qısaca: Əlaqəni başladan, qoruyan və sonlandıran qattır.

6) Təqdimat Qatı (Presentation Layer)

Bu qat bir növ “tərcüməçi” rolunu oynayır.

Sənin yazdığın “Salam” sözünü, şəkli, səsi və ya videonu kompüterlərin başa düşə biləcəyi formata çevirir – yəni sıfır və birlərə (binary code). Eyni zamanda bu qat mətnin kodlaşdırılmasını (encoding), şifrələnməsini (encryption), sıxılmasını (compression) da edir.

💡 Misal:
Sən bir sənəd göndərirsən. O sənəd .docx, .pdf və ya .jpeg ola bilər. Bu qat onun nə növ sənəd olduğunu başa düşür və qarşı tərəfə düzgün formada təqdim olunması üçün formatlayır.

📌 Qısaca: İnformasiya necə görünəcək və necə başa düşüləcək – bu məsələni bu qat həll edir.

7) Tətbiq Qatı (Bu qat bizimlə proqramlar arasındakı körpüdür.

Yəni sən kompüterdə, telefonda ya da planşetdə bir proqram açırsan – məsələn, Instagram, WhatsApp, YouTube və ya browser – bu proqramların internetlə əlaqəyə keçdiyi ilk qat budur.

💡 Misal:
Deyək ki, sən dostuna WhatsApp-da “Salam” yazırsan. Bax bu yazını sən daxil etdikdən sonra ilk olaraq Application layer onu qəbul edir. Burada həmçinin e-poçt göndərmək, internetdə axtarış etmək və ya sənəd yükləmək də bu qatdan başlayır.

📌 Qısaca: Bu qat bizim istifadə etdiyimiz proqramları internetə çıxarır.)

Ümidvaram faydalı olmuşdur.Təşəkkürlər! Bizi izləyin:

Telegram (Kanal): https://t.me/xakeraz_official
Telegram (Qrup): https://t.me/xakerazgroup
Telegram (Chat): https://t.me/xakerazchat